İş sağlığı, güvenliği ve çevre danışmanlığı, bir fabrikanın mevzuattan doğan yükümlülüklerini sahadaki gerçek durumla karşılaştırıp eksikleri sıraya koyma işidir. Bu yazıda bir tesiste hangi adımları hangi sırayla attığımızı, her adımın hangi mevzuata dayandığını ve işverenin hangi kararları kendisinin vermesi gerektiğini anlatıyoruz. Amacımız süreci baştan şeffaf kılmak; sonuç ya da süre vaadi vermiyoruz.
1. Saha incelemesi ve belge taraması
Çalışma her zaman tesisin içinde başlar. Üretim hattını, depoları, kimyasal alanlarını, kazan ve kompresör dairelerini, atık geçici depolama alanını ve kaçış yollarını yerinde görürüz. Aynı gün mevcut belgeleri isteriz; çünkü sahada gördüğümüzü ancak kayıtlarla karşılaştırarak anlamlandırabiliriz.
Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, tehlikeler tanımlanırken toplanması gereken bilgileri tek tek sayar: bina ve eklentiler, üretim süreçleri, iş ekipmanları, kullanılan maddeler, atıklarla ilgili işlemler, iş kazası ve ramak kala kayıtları, ortam ölçüm sonuçları, güvenlik bilgi formları ve acil durum planları bunlardan bazılarıdır. İnceleme listemizi bu maddeye göre kurarız.
- Yürürlükteki risk değerlendirmesi ve acil durum planı
- İş kazası, meslek hastalığı ve ramak kala kayıtları
- İş ekipmanlarının son periyodik kontrol raporları
- Çevre izni veya geçici faaliyet belgesi, atık beyanları ve atık gönderim kayıtları
- Çalışan eğitim kayıtları ve İSG profesyonelleriyle yapılan sözleşmeler
2. Risk değerlendirmesi: ekiple ve yazılı olarak
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, risk değerlendirmesi yapmayı veya yaptırmayı işverenin yükümlülüğü olarak tanımlar. Yönetmeliğe göre bu çalışma, işverenin kurduğu bir ekip tarafından yapılır. Ekipte işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve bölümleri iyi tanıyan çalışanlar yer alır. Danışman bu ekibe dışarıdan destek verir; ekibin yerine geçmez.
Yönetmelikteki aşamaları izleriz: tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, kontrol tedbirlerine karar verme, dokümantasyon ve güncelleme. Analiz edilen riskler en yüksekten başlayarak sıralanır. Tedbir seçerken yönetmeliğin öngördüğü sırayı uygularız: önce tehlikeyi ortadan kaldırmak, olmuyorsa daha az tehlikeli olanla değiştirmek, sonra riskle kaynağında mücadele etmek. Toplu korunma önlemleri kişisel koruyucu donanımdan önce gelir.
Her tedbir için yapılacak iş, sorumlu kişi veya bölüm, başlama ve bitiş tarihi yazılı bir plana dönüşür. Tedbir uygulandıktan sonra risk seviyesi yeniden ölçülür. Doküman; yöntemi, analiz sonuçlarını ve düzeltici tedbirleri içerir, sayfaları numaralanıp hazırlayanlarca paraflanır. Taşınma, yeni makine, üretim yönteminde değişiklik, iş kazası veya ramak kala olay gibi durumlarda değerlendirme tamamen ya da kısmen yenilenir.
3. Acil durum planı, ekipler ve tatbikat
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, işverenden muhtemel acil durumları önceden belirlemesini, önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri almasını ve acil durum planını hazırlamasını ister. Planı risk değerlendirmesiyle birlikte ele alırız: yangın, patlama, kimyasal döküntü, deprem ve enerji kesintisi gibi senaryoları tesisin gerçek düzenine göre yazarız.
Yönetmelik söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekiplerinin kurulmasını öngörür. Ekip üyelerinin belirlenmesine, görevlerinin yazılmasına ve eğitimlerinin planlanmasına yardım ederiz. Tatbikat, maden işyerleri dışındaki işyerlerinde en geç yılda bir yapılır; görülen eksiklikler bir tatbikat formuna yazılır ve plan bu bulgulara göre düzeltilir.
4. İSG hizmetinin örgütlenmesi ve eğitimler
Kanuna göre işveren iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir. Çalışanları arasında gerekli niteliklere sahip kişi yoksa bu hizmetin tamamını veya bir kısmını ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden (OSGB) alabilir. İSG Hizmetleri Yönetmeliği, sözleşme ve görevlendirme belgelerinin İSG-KATİP sistemi üzerinden düzenlenip onaylanmasını öngörür. Biz mevcut görevlendirmelerin sistemde doğru kayıtlı olup olmadığını ve tesisin ihtiyacını karşılayıp karşılamadığını kontrol ederiz. Görevlendirme sayıları ve süreleri tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre değiştiği için bunu her tesis için ayrıca hesaplarız.
Önemli bir sınır: kanun, işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alınmasının işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını açıkça söyler. Danışmanlık, işverenin yükümlülüğünü devralmaz; kararları hazırlar ve takibini kolaylaştırır.
Eğitimler için kanunun saydığı durumları esas alırız: işe başlamadan önce, iş veya çalışma yeri değiştiğinde, ekipman değiştiğinde ya da yeni teknoloji geldiğinde eğitim verilir. İş kazası geçiren çalışana ilave eğitim, uzun süre işten uzak kalana bilgi yenileme eğitimi gerekir. Eğitim maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitim süresi çalışma süresinden sayılır.
5. İş ekipmanlarının periyodik kontrolleri
Vinç, forklift, basınçlı kaplar, kompresörler, kaldırma ekipmanları ve elektrik tesisatı gibi ekipmanların bir kısmı İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin EK-III listesine göre periyodik kontrole tabidir. Önce tesisteki ekipmanların envanterini çıkarır, hangilerinin bu listede yer aldığını belirleriz.
Kontrolü EKİPNET'e kayıtlı yetkili kişiler yapar; rapor bu kişinin EKİPNET kayıt numarasını taşımalıdır. İşveren ile yetkili kişi arasındaki sözleşme, kontrolden önce İSG-KATİP'teki örneğe uygun olarak düzenlenip onaylanır. Kurulumdan sonra, önemli bakım ve onarımdan sonra ve sabit ekipmanın yer değişikliğinde de kontrol gerekir. Raporların imzalı biçimde saklanması ve istendiğinde gösterilmesi gerekir. Biz kontrolü kendimiz yapmayız; takvimi kurar, raporlardaki uygunsuzlukların kapatılıp kapatılmadığını izleriz.
6. Çevre izinleri, atık yönetimi ve sıfır atık
Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği, işletmeleri çevresel etkilerine göre Ek-1 ve Ek-2 listelerinde sınıflandırır. Bu listelerdeki işletmeler önce geçici faaliyet belgesi alır, ardından belirtilen süre içinde çevre izni veya çevre izin ve lisans belgesi almak zorundadır. Belgeler beş yıl geçerlidir; yenileme başvurusunun süre dolmadan, yönetmelikte belirtilen sürede yapılması gerekir. Faaliyet yerinin değişmesi gibi bazı değişikliklerde yenileme beş yılı beklemeden başlar.
Başvuruyu yönetmelikte sayılanlar yapabilir: yetkilendirilmiş çevre danışmanlık firması, çevre yönetim birimi ya da Ek-2 işletmelerinde tesiste çalışan çevre görevlisi. Bu nedenle önce faaliyetinizin hangi listeye girdiğini ve hangi izin konularını (örneğin emisyon veya atık su) kapsadığını belirleriz; başvuruyu bu yetkiye sahip kişi veya kuruluşla birlikte yürütürüz.
Atık Yönetimi Yönetmeliği atık üreticisine açık görevler verir: atık üretimini azaltmak, atıkları ayrı toplamak ve geçici depolamak, atık yönetim planını hazırlayıp il müdürlüğünün onayına sunmak, kayıt tutmak ve etiketlemek, atıkları izinli veya lisanslı tesislere göndermek ve yıllık atık beyan formunu çevrimiçi doldurmak. Sahada atık kodlarını, etiketleri ve geçici depolama alanını bu maddelere göre kontrol ederiz.
Sıfır Atık Yönetmeliği'nde bir ayrıntı önemlidir: sanayi işletmelerinin proses atıkları, Bakanlık kriterleri belirleyene kadar sıfır atık belgesi kapsamında değerlendirilmez; evsel nitelikli atıklar ise kapsamdadır. Organize sanayi bölgesindeki tesisler bölge yönetiminin sıfır atık planına uymakla birlikte talep ederlerse ayrı belge başvurusu da yapabilir. Sizin için hangi yolun uygun olduğunu bu çerçevede konuşuruz.
7. Denetimlere hazırlık ve sürekli izleme
İş sağlığı ve güvenliği yönünden teftiş, Bakanlık iş müfettişlerince yapılır. Kanun, hayati tehlike tespit edildiğinde işin bir bölümde veya tamamında durdurulabileceğini düzenler; bazı çok tehlikeli işlerde risk değerlendirmesinin hiç yapılmamış olması da tek başına durdurma sebebidir. Bu yüzden denetime hazırlığı son gün yapılan bir dosya düzenlemesi olarak görmeyiz.
Hazırlık için tesisi bir müfettişin bakacağı sırayla gözden geçiririz: belgeler güncel mi, sahadaki durum belgelerle uyuşuyor mu, önceki tespitler kapatılmış mı? Sonuçta önem sırasına göre bir eksik listesi ve her madde için sorumlu kişi çıkar. Takip toplantılarında bu liste güncellenir.
- Risk değerlendirmesi ve acil durum planının güncelliği
- Eğitim, tatbikat ve periyodik kontrol kayıtlarının tamlığı
- Çevre izin belgesi, atık yönetim planı ve atık beyanlarının durumu
- Önceki denetim ve iç kontrol bulgularının kapatılma kanıtları
8. Kademeler arasındaki fark
Hizmeti üç kademede sunarız. Başlangıç kademesi, saha ön denetimi ve önem sırasına konmuş bir eksik listesiyle sınırlıdır; neyin eksik olduğunu ve önceliği gösterir, düzeltmeyi işletmeye bırakır.
Profesyonel kademede eksik listesindeki doküman ve eğitim işleri tamamlanır: risk değerlendirmesi ekibine destek, acil durum planının yazılması, eğitim planı, periyodik kontrol takvimi ve atık yönetimi kayıt düzeni.
Kurumsal kademe sürekli İSG ve çevre yönetimidir. Değişiklik olduğunda belgelerin güncellenmesi, düzenli saha ziyaretleri, çevre izni yenileme takibi ve denetim öncesi gözden geçirme bu kademede yer alır. Her kademede yasal görevler, yani iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, yetkili periyodik kontrol personeli ve çevre izni başvurusu yapma yetkisi, mevzuatın öngördüğü kişilerde kalır.
Sık sorulan sorular
Danışman tutmak iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğünü karşılar mı?
Hayır. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmesi kanunda ayrıca düzenlenmiştir ve İSG-KATİP üzerinden yapılır. Danışmanlık bu yapıyı destekler, yerine geçmez. Dışarıdan hizmet almak işverenin sorumluluğunu da ortadan kaldırmaz.
Risk değerlendirmesini ne zaman yenilemek gerekir?
Yönetmelik, tehlike sınıfına göre değişen bir üst süre belirler. Bundan bağımsız olarak taşınma, bina değişikliği, yeni ekipman veya madde, üretim yönteminde değişiklik, iş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olay gibi durumlarda değerlendirme tamamen veya kısmen yenilenir.
Fabrikamız sıfır atık belgesi almak zorunda mı?
Bu, yönetmeliğin kapsamına ve ekindeki listeye göre değişir. Sanayi işletmelerinin proses atıkları şimdilik sıfır atık belgesi kapsamında değildir. OSB içindeki tesisler bölge yönetiminin planına uyar ve isterlerse ayrı başvuru yapabilir. Atık Yönetimi Yönetmeliği'ndeki yükümlülükler ise her durumda devam eder.
Çevre izni başvurusunu kendimiz yapabilir miyiz?
Yönetmeliğe göre başvuru yetkilendirilmiş çevre danışmanlık firması veya çevre yönetim birimi tarafından, Ek-2 listesindeki işletmelerde ayrıca tesiste çalışan çevre görevlisi tarafından yapılabilir. Önce faaliyetinizin hangi listede olduğu belirlenmelidir.
Kaynaklar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) (erişim 30.10.2026)
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği — Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) (erişim 30.10.2026)
- İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik — Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) (erişim 30.10.2026)
- İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği — Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) (erişim 30.10.2026)
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği — Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) (erişim 30.10.2026)
- Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği — Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) (erişim 30.10.2026)
- Atık Yönetimi Yönetmeliği — Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) (erişim 30.10.2026)
- Sıfır Atık Yönetmeliği — Mevzuat Bilgi Sistemi (T.C. Cumhurbaşkanlığı) (erişim 30.10.2026)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve destek koşulları değişebilir, uygulamadan önce resmî kaynaktan teyit edin. Sonuç, destek, tescil veya satış garantisi içermez.